การปิดช่องว่างการศึกษาด้านสภาพภูมิอากาศ: การบูรณาการความรู้ด้านสภาพภูมิอากาศตั้งแต่ระดับประถมศึกษาสู่มหาวิทยาลัย
Closing the Climate Education Gap: Integrating Climate Literacy from Primary Schools to Universities.
Policy Lab: ศูนย์วิจัยและฝึกอบรมด้านนิเวศอุตสาหกรรม คณะสิ่งแวดล้อมและทรัพยากรศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล
ความเป็นมา
ท่ามกลางผลกระทบจากสภาพภูมิอากาศที่ทวีความรุนแรงขึ้น ระบบการศึกษาจำเป็นต้องเตรียมความพร้อมให้แก่คนรุ่นใหม่ด้วยความรู้ ทักษะ และทัศนคติที่จำเป็นสำหรับการสร้างความยืดหยุ่นต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและการพัฒนาที่ยั่งยืน อย่างไรก็ตาม งานวิจัยในช่วงที่ผ่านมาชี้ให้เห็นว่า การศึกษาด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศยังคงมีลักษณะเป็นเศษส่วนและขาดการบูรณาการอย่างเพียงพอทั้งในระดับประถมศึกษาและระดับอุดมศึกษา
ในระดับประถมศึกษา รายงานล่าสุดของ UNESCO เรื่อง “การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศและความยั่งยืนในหลักสูตรวิทยาศาสตร์และสังคมศาสตร์ระดับประถมศึกษา” ได้ศึกษาหลักสูตรชั้นประถมศึกษาปีที่ 3 และปีที่ 6 กว่า 830 หลักสูตรจาก 88 ประเทศทั่วโลก ผลการศึกษาพบว่า ร้อยละ 66 ของหลักสูตรมีการกล่าวถึงเนื้อหาด้านสิ่งแวดล้อม ความยั่งยืน หรือการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศอย่างน้อยหนึ่งครั้ง อย่างไรก็ตาม ระดับความเข้มข้นโดยรวมยังอยู่ในระดับจำกัด โดยร้อยละ 55 ของหลักสูตรมีระดับการให้ความสำคัญต่อประเด็นดังกล่าวอยู่ในระดับต่ำถึงปานกลาง และร้อยละ 44 มีระดับการให้ความสำคัญต่ำมากหรือแทบไม่มีเลย นอกจากนี้ การสำรวจยังพบว่าเนื้อหาส่วนใหญ่ที่เกี่ยวข้องกับสิ่งแวดล้อมและการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศปรากฏในหลักสูตรวิทยาศาสตร์ [1]
งานวิจัยเรื่อง “การจัดการศึกษาด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศในมหาวิทยาลัย: ภาพรวม” ใช้การวิเคราะห์บรรณมิติ (Bibliometric Analysis) จากผลงานวิชาการ 414 ชิ้นจากฐานข้อมูล Web of Science การสำรวจระดับโลกซึ่งมีผู้ตอบแบบสอบถามจาก 45 ประเทศ จำนวน 129 คน และกรณีศึกษาจากมหาวิทยาลัยระดับนานาชาติ 12 แห่ง เพื่อตรวจสอบการบูรณาการประเด็นการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศในการเรียนการสอน การวิจัย และการฝึกอบรมในสถาบันอุดมศึกษา จากการวิเคราะห์บรรณมิติ พบว่าวรรณกรรมด้านการศึกษาเกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศให้ความสำคัญกับประเด็นการปรับตัว ความยั่งยืน การบรรเทาผลกระทบ มิติเชิงสถาบัน ความท้าทายและอุปสรรค รวมถึงการปฏิรูปหลักสูตร ผลการสำรวจพบว่า ผู้สอนมีความต้องการการฝึกอบรมด้านการพยากรณ์การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ เศรษฐศาสตร์ และการกำกับดูแล สำหรับแนวทางที่มีประสิทธิภาพสูงสุดในการจัดการศึกษาด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ได้แก่ การเรียนรู้โดยใช้ปัญหาเป็นฐาน การเรียนรู้จากประสบการณ์ และการเรียนรู้ภาคสนาม [2]
“การเปรียบเทียบผลการวิจัยทั้งสองข้างต้นสะท้อนให้เห็นความท้าทายร่วมกันในระบบการศึกษา นั่นคือ การศึกษาด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศยังไม่ได้รับการบูรณาการอย่างเต็มรูปแบบในกระแสหลักของการศึกษา”
เพื่อแก้ไขช่องว่างดังกล่าว UNESCO ให้ข้อเสนอแนะดังต่อไปนี้:
- บูรณาการเนื้อหาด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศในทุกระดับชั้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงการศึกษาระดับต้น
- เสริมสร้างความเป็นผู้นำระดับชาติและระดับภูมิภาคเพื่อบูรณาการหัวข้อด้านสิ่งแวดล้อม ความยั่งยืน และการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศเข้าสู่หลักสูตรรายวิชา
- ส่งเสริมแนวทางการเรียนรู้แบบสหวิทยาการและพหุวิทยาการ
งานวิจัย “การจัดการศึกษาด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศในมหาวิทยาลัย” ให้ข้อเสนอแนะ ดังนี้
- การศึกษาด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศควรได้รับการบูรณาการในทุกสาขาวิชา
- ระบุจุดแข็งและข้อจำกัดเฉพาะในหลักสูตรที่มีอยู่เพื่อส่งเสริมการพัฒนาการศึกษาด้านสภาพภูมิอากาศอย่างต่อเนื่อง
- ขยายโอกาสการฝึกอบรมสำหรับอาจารย์ผู้สอนเพื่อส่งเสริมการมีส่วนร่วมที่เข้มแข็งยิ่งขึ้นในการจัดการศึกษาด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ
- เสนอแนะให้เสริมสร้างความเชื่อมโยงระหว่างการเรียนการสอนด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศกับการวิจัย เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพผลประโยชน์ร่วมเชิงสถาบัน
บทสรุป
มหาวิทยาลัยไทยกำลังทดลองจัดการศึกษาด้านสภาพภูมิอากาศที่ก้าวออกนอกกรอบห้องเรียน คณะสิ่งแวดล้อมและทรัพยากรศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล ได้ริเริ่มโครงการ Carbon Neutrality Campus (CNC) ร่วมกับมหาวิทยาลัยในภูมิภาคและองค์กรต่าง ๆ เช่น UNESCAP และสำนักงานสภานโยบายการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรมแห่งชาติ (สอวช.) โครงการ CNC ประกอบด้วยการฝึกอบรมความเป็นกลางทางคาร์บอนในระดับนานาชาติ คู่มือสำหรับครูผู้สอน และโปรแกรมการมีส่วนร่วมของเยาวชนในภูมิภาค ซึ่งแสดงให้เห็นถึงบทบาทของมหาวิทยาลัยในการผสมผสานการเรียนการสอนด้านสภาพภูมิอากาศกับการเรียนรู้เชิงปฏิบัติ
ด้วยเหตุนี้ การขจัดช่องว่างด้านการศึกษาเรื่องสภาพภูมิอากาศจึงต้องอาศัยการจัดการศึกษาความรู้ด้านสภาพภูมิอากาศอย่างต่อเนื่องตั้งแต่วัยเด็กจนถึงระดับอุดมศึกษา การลงทุนในการศึกษาด้านสภาพภูมิอากาศในวันนี้ คือการลงทุนในระยะยาวเพื่อความยืดหยุ่นต่อการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ การพัฒนาที่ยั่งยืน และขีดความสามารถของคนรุ่นอนาคตในการรับมือกับปัญหาสิ่งแวดล้อมของโลก
เอกสารอ้างอิง
[1] Benavot, A., & McKenzie, M. (2026). Climate change and sustainability in science and social science primary school curricula. UNESCO. https://doi.org/10.54676/DENE4573
[2] Leal Filho, W., Sima, M., Sharifi, A., Luetz, J. M., Salvia, A. L., Mifsud, M., et al. (2021). Handling climate change education at universities: an overview. Environmental Sciences Europe, 33(1), 109.